مواجهه فرزندان با رسانه ها از جمله بازیهای ویدئویی، موضوعی نیست که بتوان مدیریت آن را به زمان بروز یک مسئله خاص موکول کرد. آموزش سواد رسانهای باید از سالهای کودکی، متناسب با سن و درک فرزند آغاز شود. پدر و مادرها لازم است از همان ابتدا انتخاب محتوا،رده ها و تناسب سنی بازیها، قواعد استفاده از رسانهها و مسئولیتپذیری در فضای دیجیتال را به فرزندان خود آموزش دهند و درباره این موارد با آنها صحبت و با رشد آنها، این آموزشها و قواعد را بهروز کنند. در کنار آموزش، مخصوصا در سنین نوجوانی داشتن رابطهای صمیمانه و مبتنی بر اعتماد با فرزند اهمیت زیادی دارد. اگر فرزند احساس امنیت کند و بداند میتواند بدون ترس از سرزنش درباره تجربهها، سؤالها و مواجهههای خود صحبت کند، والدین نیز فرصت بیشتری برای آگاهی، راهنمایی و حمایت خواهند داشت. صرفا تعیین محدودیت، بدون آموزش و رابطه موثر و مناسب، ممکن است در برخی شرایط به پنهانکاری منجر شود. یکی از بازیهایی که به تازگی منتشر شده و برای گیمرها بسیار نام آشناست، مجموعه GTA است. نسخه ششم این مجموعه، با نام GTA VI، پس از حدود ۱۳ سال انتظار از نسخه قبلی، در تاریخ ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شد. این بازی برای کنسولهای PlayStation 5 و Xbox عرضه شده و قیمت جهانی نسخه استاندارد آن ۷۹٫۹۹ دلار اعلام شده است. این مجموعه از قبل نیز در میان بازیکنان ایرانی شناختهشده و پرطرفدار بوده است. بر اساس گزارش «نمای باز ۱۴۰۲» بنیاد ملی بازیهای رایانهای، GTA در فهرست بازهای محبوب بازیکنان ایرانی قرار داشته است. بنابراین، طبیعی است که انتشار نسخه جدید این مجموعه، بهویژه با توجه به تبلیغات گسترده و پوشش رسانهای آن، توجه کودکان و نوجوانان را جلب کند و در میان برخی از آنها میل و اشتیاق برای تجربه بازی شکل بگیرد. در چنین شرایطی، ممکن است والدین با درخواست فرزندانشان برای تجربه این بازی روبهرو شوند؛ درخواستی که گاهی به گفتوگو، اختلافنظر یا حتی تنش میان والدین و فرزندان منجر میشود. در این مطلب تلاش میکنیم تا حدودی به والدین کمک کنیم با شناخت محتوای بازی و در نظر گرفتن سن فرزندشان، درباره این موضوع تصمیم بگیرند و بدانند در موقعیتهای مختلف چگونه برخورد کنند. آنچه در این میان اهمیت دارد، آگاهی، صبر و حوصله، تصمیمگیری سنجیده و حفظ ارتباط مناسب با فرزند است. برخورد با کودکان و نوجوانان، بهویژه زمانی که با خواستهها و فشار گروه همسالان مواجهاند، نیازمند شناخت و گفتوگو و حتی در مواردی کمک از متخصصین و مشاوران است؛ بنابراین بهتر است والدین ضمن تعیین قوانین روشن، فرصت توضیح، شنیدن و تعامل را نیز فراهم کنند. در ادامه، نکاتی را مرور میکنیم که والدین لازم است درباره این بازی بدانند.
GTA چیست؟
GTA مخفف عبارت Grand Theft Auto و نام مجموعهای از بازیهای بازی ویدئویی اکشن-ماجراجویی و جهان باز است. تاکنون پنج نسخه اصلی از این مجموعه منتشر شده و نسخه ششم آن، GTA VI، بهتازگی عرضه شده است. نسخه پنجم این مجموعه، از جمله بازیهای شناختهشده و پرطرفدار در میان بازیکنان است. در این بازی، بازیکن در یک شهر مجازی قرار میگیرد و میتواند علاوه بر دنبالکردن داستان اصلی و انجام ماموریتها، آزادانه در محیط حرکت کند، با شخصیتهای مختلف تعامل داشته باشد و فعالیتهای متنوعی انجام دهد. داستان این مجموعه معمولا حول شخصیتهایی با زندگی پرتنش، درگیری با گروههای خلافکار، سرقت، تعقیبوگریز و مواجهه با پلیس شکل میگیرد. فضای این بازی بازتابی از سبک زندگی غربی است که در آن موضوعاتی مانند مصرفگرایی، روابط آزاد، پول و ثروت، سرگرمیهای بزرگسالانه، خشونت و قانونشکنی و ... حضور پررنگ دارند.
این بازی برای چه گروه سنی در نظر گرفته شده است؟
این بازی در آمریکا و از سوی سازمان ESRB در گروه Mature 17+ قرار گرفته است. در توضیحات این ردهبندی، خشونت شدید، خون و جراحات، برهنگی، محتوای جنسی، زبان نامناسب، شوخیهای بزرگسالانه و مصرف مواد مخدر و الکل ذکر شده است. در آلمان نیز این بازی از سوی USK در رده سنی ۱۸ سال به بالا قرار گرفته است. در برخی نظامهای ردهبندی دیگر نیز محدودیت سنی بالایی برای آن در نظر گرفته شده است. این ردهبندیها نشان میدهند که این بازی در رده بازیهای نامناسب برای کودکان و نوجوانان نه تنها در ایران که در جهان قرار میگیرد. حساسیت نسبت به محتوای این مجموعه سابقه دارد. نسخههای قبلی GTA نیز در برخی کشورها به دلیل محتوای خشونتآمیز یا جنسی با محدودیت یا تغییر در ردهبندی مواجه شدهاند. برای نمونه، نسخه GTA: San Andreas پس از آشکارشدن محتوای جنسی پنهان در بازی، با تغییر ردهبندی سنی مواجه شد.
فرزندم در این بازی با چه محتوایی مواجه میشود؟
GTA VI بازیکن را در یک محیط شهری قرار میدهد که امکان انجام فعالیتهای مختلف و تعامل با شخصیتهای متعدد را فراهم میکند. بخشی از بازی به دنبالکردن داستان و انجام ماموریتها اختصاص دارد و در بخشهایی نیز بازیکن آزادی عمل بیشتری برای حرکت و انجام فعالیتهای مختلف در محیط بازی دارد. بعضی از این فعالیتها شامل رفتارهایی هستند که در زندگی واقعی غیرقانونی یا آسیبزا محسوب میشوند و باید به این نکته توجه داشته داشت که بازیهای رایانهای، برخلاف فیلم و انیمیشن، ماهیتی تعاملی دارند؛ یعنی بازیکن صرفا تماشاگر نیست و در بسیاری از موقعیتها خودش تصمیم میگیرد و دست به عمل میزند. همچنین، تکرار فعالیتها، دریافت پاداش و پیشرفت در بازی میتواند بر تجربه و برداشت بازیکن از رفتارهای نمایشدادهشده اثر بگذارد. به همین دلیل، شناخت محتوای بازی و توجه به سن و میزان درک فرزند، هنگام انتخاب بازی اهمیت دارد. در این بازی بازیکن با محتواهایی مانند صحنههای جنسی و خشونتآمیز، رفتارهای مغایر با ارزشهای اجتماعی، اخلاقی و دینی و همچنین مصرف مواد مخدر و مشروبات الکلی مواجه میشود.
اگر فرزندمان درخواست تهیه بازی را داشت، چه کنیم؟
این بازی نه برای کودکان و نه برای نوجوانان توصیه نمیشود؛ اما شیوه مواجهه والدین با درخواست فرزند، بسته به سن او میتواند متفاوت باشد.
اگر فرزند شما کودک است: در دوران کودکی، والدین میتوانند با نظارت مستقیم بر بازیها و محتوایی که فرزندشان تجربه میکند، بهتر از او محافظت کنند. اجازه نصب و اجرای بازی را ندهید و مراقب باشید کودک از طریق ویدئوها، استریمها یا دستگاه دوستانش نیز در معرض محتوای آن قرار نگیرد. تنظیم و بررسی بازیهای نصبشده روی دستگاه، آگاهی از بازیهایی که دوستان کودک انجام میدهند و توجه به محتوایی که در مهمانیها یا دورهمیها با آن مواجه میشود، بخشی از این نظارت است. در کنار محدودکردن دسترسی، بهتر است دلیل این تصمیم را با زبانی ساده و متناسب با سن کودک توضیح دهید. کودک باید بداند این محدودیت به دلیل نامناسببودن محتوای بازی برای سن اوست، نه بهدلیل بیاعتمادی به خودش. اگر درباره بازی سؤال کرد یا محتوایی از آن دید، فضایی فراهم کنید که بتواند بدون ترس با شما صحبت کند.
اگر فرزند شما نوجوان است: گفتوگو و رابطه خوب، کلید مدیریت این موقعیت است.
با افزایش سن، نظارت مستقیم بر تمام فعالیتهای نوجوان دشوارتر میشود؛ بهویژه در ارتباط با دوستان و حضور در فضای مجازی. در چنین شرایطی، ممنوعیت صرف ممکن است به تنش یا پنهانکاری منجر شود. بهتر است والدین درباره محتوای بازی، ردهبندی سنی آن و نگرانیهای خود با نوجوان گفتوگو کنند، به دیدگاههای او گوش دهند و دلایل تصمیم خود را بهروشنی بیان کنند. در عین حال، حدود خانواده باید مشخص باشد. رابطه صمیمانه و اعتماد متقابل به معنای کنارگذاشتن نظارت نیست؛ بلکه کمک میکند نظارت، گفتوگو و تصمیمگیری درباره دسترسی نوجوان به محتوا، با تنش کمتری انجام شود.
اگر پیشتر اجازه دادهاید: تصمیم قبلی الزاما قطعی و همیشگی نیست. با شناخت بیشتر از محتوای بازی یا تغییر شرایط فرزندتان، میتوانید تصمیم خود را بازنگری کنید. در این صورت، دلیل تغییر را صریح و صمیمانه توضیح دهید.
اگر فرزندمان بازی را در خانه دوستان یا فضای مجازی دیده باشد، چه کنیم؟
عصبانی نشوید وآرامش خود را حفظ کنید: اگر متوجه شدید فرزندتان بازی یا ویدئویی از آن را دیده است، او را سرزنش یا بازخواست نکنید. به فرزندتان نشان دهید که در هر شرایطی میتواند با شما صحبت کند و از واکنش شما نترسد. او باید بداند که والدینش برای شنیدن، راهنمایی و حمایت در دسترس هستند. مواجهه با یک محتوا لزوما به معنای انتخاب آگاهانه یا تخلف از قوانین خانواده نیست.
درباره آنچه دیده، سؤال کنید؛ (بازجویی نکنید): برای شناخت بهتر تجربه فرزندتان، میتوانید با آرامش سؤالهای سادهای بپرسید:
· بازی را خودت انجام دادی یا ویدئوی آن را دیدی؟
· چه بخشهایی از بازی را دیدی؟
· درباره چیزی که دیدی چه فکری کردی؟
· آیا چیزی در آن برایت عجیب، ناراحتکننده یا سوالبرانگیز بود؟
اجازه دهید فرزندتان با زبان خودش پاسخ دهد. لازم نیست تمام جزئیات را بپرسید یا گفتوگو را به جلسه بازخواست تبدیل کنید. هدف این است که از تجربه و برداشت او آگاه شوید و فضای گفتوگو را ایجاد کنید.
به سؤالهای او متناسب با سنش پاسخ دهید: اگر فرزندتان درباره صحنه یا محتوایی سؤال دارد، برای پاسخدادن عجله نکنید. ابتدا نظر و برداشت خودش را بپرسید و اجازه دهید فکر کند و پاسخ دهد. سپس، متناسب با سن و میزان درک او، توضیحی کوتاه، روشن و کافی ارائه کنید. نیازی نیست اطلاعاتی فراتر از سؤال یا درک فعلی او در اختیارش قرار دهید. اگر محتوایی باعث ترس، ناراحتی یا سردرگمی او شده است، احساسش را جدی بگیرید و به او فرصت دهید درباره آن صحبت کند. اگر فرزندتان در خانه دوستان یا جمع همسالان با بازیهای نامناسب سن خود مواجه میشود، درباره انتظارات خانواده با او صحبت کنید. به او بگویید در چنین موقعیتی میتواند بازی را ادامه ندهد، از آن فضا فاصله بگیرد یا موضوع را با شما در میان بگذارد. همچنین به او کمک کنید در برابر فشار یا تمسخر همسالان تصمیم خودش را بگیرد. به او یادآوری کنید که لازم نیست برای پذیرفتهشدن در جمع دوستان، کاری انجام دهد که با نظر، احساس یا قوانین خانوادهاش سازگار نیست. اگر دوستانش به دلیل بازینکردن او را مسخره کردند، این موضوع نباید باعث شود احساس کند مجبور است برخلاف تصمیم خود عمل کند.
اگر مواجهه تکرار میشود، علت را بررسی کنید: اگر فرزندتان مرتب از طریق دوستان یا فضای مجازی به این محتوا دسترسی پیدا میکند، شرایط این مواجهه را بررسی کنید. متناسب با سن او، میتوانید با والدین دوستانش گفتوگو کنید، تنظیمات محتوایی دستگاهها را تغییر دهید و یا در نهایت رفت وآمد فرزندتان را با دوست موردنظر محدود کنید. اگر پس از مواجهه، ناراحتی، ترس، اختلال خواب یا تغییر رفتاری قابلتوجهی در فرزندتان مشاهده کردید، به او فرصت صحبت بدهید و در صورت تداوم مشکل، از متخصص مناسب کمک بگیرید.
