در بیش از دو دههای که به شکلهای مختلف با صنعت سرگرمی و بهویژه بازیهای ویدیویی درگیر بودهام؛ چه بهعنوان شغل و چه بهعنوان سرگرمی، کمتر اتفاقی را به یاد دارم که تا این اندازه تمام توجهات را به خود جلب کرده باشد. مدتی است که فعالیت در صنعت سرگرمی را بهعنوان شغل کنار گذاشتهام و بیشتر از راه دور، نقش یک دنبالکننده و مشوق را دارم؛ اما اتفاقی که همزمان با انتشار جدیدترین نسخه مجموعه Grand Theft Auto رخ داده حتی برای من هم شگفتانگیز است.
تا امروز کمتر دیده بودم که همهچیز تا این اندازه حول محور یک محصول سرگرمی بچرخد. از شبکههای اجتماعی و رسانههای تخصصی بازی گرفته تا رسانههای اقتصادی، سیاسی و حتی نظامی؛ تقریباً با هر رویکرد و از هر زاویهای که نگاه کنیم صحبت از GTA VI است. موضوع فقط علاقه طرفداران بازی نیست؛ حتی افرادی که اساساً با بازیهای ویدیویی مخالفاند یا آن را سرگرمی کماهمیتی میدانند نیز وارد این بحث شدهاند.
هنوز هم وقتی این متن را مینویسم، برایم عجیب است که مقالهای از رسانه بینالمللی The National با این مضمون منتشر شده است: «انتشار GTA 6 در سایه جنگ و نگرانی از قطع اینترنت در ایران». مقالهای که به وضعیت گیمرهای ایرانی، نگرانی آنها از تکرار قطعی اینترنت در پی تنشهای نظامی، محدودیت دسترسی به بازی و دشواری خرید قانونی آن میپردازد.
نکته مهم این است که بحث بر سر ارتباط علتومعلولی میان انتشار بازی و جنگ یا قطعی اینترنت نیست؛ موضوع این است که انتشار یک بازی ویدیویی تا چه اندازه میتواند به یک مسئله اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی گره بخورد که رسانهای با این سطح از اعتبار، آن را در قالب یک گزارش خبری مستقل بررسی کند.
این همان نقطهای است که موضوع برای من از یک اتفاق معمول در صنعت بازیسازی فراتر میرود.
بر اساس گزارشی که شرکت Meltwater در ۲۰ نوامبر منتشر کرده گفتوگوهای مرتبط با GTA VI از ابتدای ماه مه تا ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶، بیش از ۱۰.۵ میلیون اشاره در شبکههای اجتماعی و ۳.۱۳ میلیارد کنش تعاملی ایجاد کردهاند. از سوی دیگر طبق اعلام Rockstar Games که خبرگزاری آسوشیتدپرس نیز آن را گزارش کرده فروش خردهفروشی جهانی بازی در روز نخست به رقم خیرهکننده ۳.۷۹ میلیارد دلار رسیده و پیش از انتشار نیز ۳۲.۵ میلیون نسخه فروش داشته است. این رقم فروش روز نخست بر اساس برآورد خود شرکت اعلام شده و نباید آن را با سود خالص ناشر اشتباه گرفت.
برای درک بهتر ابعاد ماجرا کافی است بدانیم نسخه قبلی این مجموعه GTA V در سه روز نخست انتشار خود در سال ۲۰۱۳ به یک میلیارد دلار فروش رسید. حالا نسخه جدید توانسته در نخستین روز رکوردی بهمراتب بزرگتر ثبت کند.
این اعداد فقط آمار فروش یک بازی نیستند؛ آنها نشان میدهند که سرگرمی در جهان امروز چه ظرفیت عظیمی برای ایجاد ارزش اقتصادی، جلب توجه عمومی و حتی اثرگذاری بر رفتار میلیونها نفر دارد.
به نظرم این پدیده حتی برای کسی مثل من که سالها با این صنعت آشنا بوده شگفتانگیز است. شاید لازم باشد درباره ابعاد و اثرات چنین محصولاتی بیش از همه با افرادی صحبت کرد که آشنایی چندانی با دنیای بازیهای ویدیویی ندارند؛ از یک پدر و مادر گرفته تا مدیرعامل یک شرکت، مدیران اقتصادی و حتی تصمیمگیران سیاسی یک کشور.
مسئله این است که بازی ویدیویی دیگر صرفاً یک سرگرمی برای گذران اوقات فراغت نیست. یک محصول موفق در این صنعت میتواند به موضوع اصلی گفتوگوهای اجتماعی تبدیل شود، بازارهای اقتصادی را تحت تأثیر قرار دهد، الگوهای مصرف و رفتار مخاطبان را تغییر دهد و حتی در کنار موضوعات سیاسی و بینالمللی قرار بگیرد.
وقتی به چنین نقطهای میرسیم، نادیده گرفتن این صنعت دیگر فقط یک اشتباه فرهنگی نیست؛ میتواند یک خطای اقتصادی و راهبردی باشد.
اما بخش مهمتر ماجرا برای من، ارتباط این اتفاق با آینده هوش مصنوعی است.
در روزهای اخیر همزمان با انتشار GTA VI مقالهای از بن فدر مدیرعامل سابق شرکت Take-Two Interactive در مجله Fortune دوباره مورد توجه رسانههای صنعت بازی قرار گرفت. او GTA VI را «آخرین بازی بلاکباستر از نوع خود در دوران پیش از هوش مصنوعی» توصیف میکند.
منظور او این نیست که دیگر هیچ بازی بزرگی به دست انسان ساخته نخواهد شد؛ بلکه معتقد است GTA VI به نوعی نقطه اوج یک الگوی قدیمی از تولید بازیهای بزرگ است؛ الگویی که بر تیمهای بسیار بزرگ، سالها توسعه، هزینههای سنگین و هماهنگی هزاران نیروی متخصص تکیه دارد.
استدلال اصلی او جالب است: هوش مصنوعی میتواند هزینه آزمودن ایدهها، ساخت نمونههای اولیه و حتی تغییر مسیر پروژه را کاهش دهد. در مدل سنتی، وقتی یک ایده در مراحل پیشرفته توسعه قرار میگرفت، کنار گذاشتن آن ممکن بود به معنای هدر رفتن حجم عظیمی از زمان و سرمایه باشد. اما ابزارهای جدید میتوانند به تیمهای کوچکتر اجازه دهند ایدههای بیشتری را در زمان و هزینه کمتر آزمایش کنند و پیش از صرف سرمایههای کلان، به نتیجه مطلوبتری برسند.
حتی اظهارات اخیر مدیرعامل فعلی Take-Two نیز قابل توجه است. طبق گزارشی که Business Insider در ۲۰ نوامبر منتشر کرد، استراوس زلنیک تأکید کرده که GTA VI بدون استفاده از هوش مصنوعی مولد ساخته شده، اما شرکت در بخشهای اداری و پشتیبانی خود از ابزارهای هوش مصنوعی برای افزایش بهرهوری استفاده میکند. به بیان دیگر، حتی سازنده یکی از بزرگترین محصولات سرگرمی جهان نیز در حال استفاده از ظرفیتهای این فناوری در فعالیتهای سازمانی خود است.
اینجاست که باید کمی جلوتر از اتفاقات امروز را ببینیم.
در سالهای آینده، هوش مصنوعی به احتمال زیاد نقش بسیار پررنگتری در طراحی، برنامهنویسی، تولید محتوا، ساخت محیطهای بازی، شخصیتپردازی و توسعه تجربههای تعاملی خواهد داشت. هنوز نمیتوان گفت دقیقاً چه زمانی این فناوری قادر خواهد بود تمام پیچیدگیهای یک محصول در ابعاد GTA را بهتنهایی تولید کند؛ اما جهت حرکت صنعت بهروشنی قابل مشاهده است.
بنابراین پرسش اصلی این است: اگر قرار است هوش مصنوعی قواعد بازیسازی را تغییر دهد، چرا ما از همین امروز برای ورود به این مرحله آماده نشویم؟
این موضوع برای کشورهایی مانند ایران اهمیت دوچندان دارد.
واقعیت این است که صنعت بازیسازی ایران در مدل سنتی تولید بازیهای بزرگ از نظر سرمایه، زیرساخت، نیروی انسانی و دسترسی به بازارهای جهانی امکان رقابت آسان با شرکتهایی در ابعاد Rockstar را نداشته است. ساخت محصولی مانند GTA مستلزم سالها سرمایهگذاری، تیمهای چندصد یا چندهزارنفره و سازماندهی بسیار پیچیده است؛ مسیری که ورود به آن برای بسیاری از استودیوهای ایرانی عملاً دشوار یا غیرممکن بوده است.
اما اگر هوش مصنوعی بتواند هزینه ورود به این صنعت را کاهش دهد، اگر یک تیم کوچک بتواند با کمک این ابزارها جهانهای بازی، شخصیتها، روایتها و نمونههای اولیه باکیفیتتری تولید کند، دیگر نمیتوان با همان منطق گذشته درباره آینده این صنعت تصمیم گرفت.
شاید اکنون فرصتی در حال شکلگیری باشد که در آن فاصله میان کشورهای پیشرو و کشورهایی که در مدل سنتی توان رقابت نداشتهاند تا حدودی کاهش پیدا کند.
البته منظور این نیست که از فردا میتوان با چند ابزار هوش مصنوعی نسخه ایرانی GTA را ساخت. چنین تصوری واقعبینانه نیست. مسئله این است که باید از همین امروز ساختار تولید را متناسب با فناوری جدید طراحی کنیم: تیمهای کوچک و چابک تشکیل دهیم، استفاده حرفهای از هوش مصنوعی را وارد فرایند تولید کنیم، پروژههای آزمایشی واقعی بسازیم، ظرفیتهای داستانی و فرهنگی خودمان را به محصول تبدیل کنیم و مهمتر از همه از ابتدا به بازار فراتر از مرزهای داخلی فکر کنیم.
نباید منتظر بمانیم تا شرکتهای بزرگ جهان تمام قواعد جدید را تعریف کنند و بعد بخواهیم با فاصلهای چندساله وارد این رقابت شویم.
به اعتقاد من، GTA VI فقط یک بازی موفق نیست؛ نمونهای از قدرت اقتصادی و فرهنگی صنعت سرگرمی است که همزمان میتواند نشانهای از پایان یک الگوی قدیمی و آغاز یک دوره تازه باشد.
شاید اهمیت واقعی این اتفاق برای ما نه در خود GTA، بلکه در چیزی باشد که بعد از آن اتفاق میافتد.
اگر قواعد تولید بازی در حال تغییر است، اگر هوش مصنوعی میتواند هزینهها و محدودیتهای گذشته را کاهش دهد و اگر قرار است فرصتهای تازهای برای ورود بازیگران کوچکتر ایجاد شود، صنعت بازیسازی ایران باید این تغییر را جدی بگیرد.
قرار نیست در مسابقهای که دیگران با قواعد قدیمی آن برنده شدهاند همچنان تلاش کنیم با همان روش رقابت کنیم. شاید فرصت واقعی ما ورود زودهنگام به مسابقهای باشد که هنوز قواعد نهایی آن نوشته نشده است.
نویسنده: محمدصادق شریعتی
