به گزارش رسانه فست کمپانی (Fast Company) در اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی من (بینگ گوردون) خود را در اتاقک یک دفتر کار پیدا کردم؛ در حالی که با عجله ایدههایی را روی کاغذ مینوشتم که فکر میکردم صنعت بازیهای ویدیویی میتواند به یک کتابفروشی آنلاین نوپا بیاموزد.
در ابتدا وقتی دوستم، سرمایهگذار افسانهای جان دوئر (John Doerr)، از من خواست در سیاتل با مدیرعامل جوان و پرهیاهوی یک استارتاپ جلسه بگذارم، مردد بودم. من یک مدیر میانی در صنعت بازیهای ویدیویی بودم و آن بنیانگذار پیشتر به عنوان «شخصیت سال ۱۹۹۹ مجله تایم» انتخاب شده بود. از ترس اینکه احمق به نظر برسم، در اتاقکی در دفتر الکترونیک آرتز (Electronic Arts) در سیاتل پناه گرفتم و ایدهای را برای یک برنامه وفاداری مشتریان آنلاین طراحی کردم؛ ایدهای برگرفته از همان استراتژی که مجموعه Madden NFL را با دادن انگیزه به گیمرها برای بازگشت در هر سال، به یک فرنچایز همیشگی تبدیل کرده بود.
در اولین ملاقاتمان سر میز قهوه، عملاً آن برگه یکصفحهای را در دست جف بزوس چپاندم. او خندید، اما لطف کرد و کاغذ را باز کرد. من حرفهام را در بازیهای ویدیویی به عنوان مدیر بازاریابی شروع کرده بودم و هنوز عادت داشتم برای تمام یادداشتهای یکصفحهای خود تیتر بنویسم. در بالای این برگه نوشته بودم: آمازون پرایم (Amazon Prime).
جف بعدها میگفت موفقیت پرایم غافلگیری خوشایندی بود؛ اما وقتی بازیهای ویدیویی را بشناسید و درک کنید که آنها چگونه به شکلی جادویی انگیزههای درونی ما را بیدار میکنند و باعث میشوند بارها و بارها برگردیم، میفهمید که «تفکر طراحی بازی» پتانسیل افزایش ماندگاری و تعامل کاربر را در تقریباً تمام جنبههای زندگی دارد. پس از موفقیت چشمگیر آمازون پرایم، من درسهای بازیهای ویدیویی را به انواع صنایع مصرفی بردم؛ از محصولات سرگرمی مثل اسپاتیفای و محصولات مالی مثل Better Mortgage گرفته تا پلتفرمهای آموزشی مانند کورسرا و دولینگو و حتی اپلیکیشنهای کاهش وزن مثل MyFitnessPal.
بدنامیِ واژه «گیمیفیکیشن»
زمانی هنر به کارگیری طراحی بازیهای ویدیویی در محصولات مصرفی را «بازیوارسازی ویدیویی» (Video Gamification) مینامیدم اما این روزها گیمیفیکیشن بدنام شده است. برخی از باهوشترین مغزهای دنیای تجارت که میشناسم آن را به عنوان یک ترند کوتاهمدت در دهه ۲۰۱۰ که به نتیجه نرسید، نادیده میگیرند. بارها از تیمهای محصول شنیدهام که گلایه میکنند سیستمهای امتیازدهی و جدول ردهبندی (Leaderboard) که در رابط کاربری خود ساختهاند، هیچ تغییری در شاخصهای بازگشت کاربران ایجاد نکرده است. بدتر از آن، دوستان و همکارانی دارم که با شنیدن کلمه «گیمیفای» عقب میکشند و بلافاصله تصور میکنند کسی قصد فریب دادن و دزدیدن زمان و توجه آنها را دارد. گیمیفیکیشن چنان بار معنایی منفی پیدا کرده که من به کل استفاده از این واژه را متوقف کردهام.
مسئله اینجاست که آن ترند به اصطلاح «گیمیفیکیشن» که در دهه ۲۰۱۰ به شدت شکست خورد، بر پایه یک سوءتفاهم بنیادین از نحوه کارکرد بازیهای موفق بنا شده بود. تیمهای محصولی که نتوانستند راهی برای افزایش ترافیک اپلیکیشن خود پیدا کنند، احتمالاً از شنیدن این موضوع شگفتزده میشوند که بازیهای موفق به ندرت برای ایجاد انگیزه در بازیکنان به «رقابت» تکیه میکنند. در واقع، در بازیهای ویدیویی، «همکاری» (Cooperation) مکانیزمی بسیار مهمتر از رقابت است.
ارتباط اجتماعی، تسلط فردی و بهرهوری
اگر میخواهید جادوی انگیزشی یک بازی بزرگ را به خدمت بگیرید، باید بفهمید که واقعاً چه عناصری در ساخت آن دخیل است. مهمترین دلایلی که بازیکنان را به یک بازی برمیگرداند، به ترتیب اهمیت عبارتاند از: ارتباط اجتماعی، تسلط فردی و بهرهوری. اکثر مدیران اجرایی که با آنها ملاقات میکنم تصور میکنند معیارهای بهرهوری مثل پول و رتبهبندی مهمترین نیروهای انگیزشی هستند؛ اما صنعت بازیهای ویدیویی دهههاست دریافته که روابط اجتماعی و رضایت ناشی از پیشرفت شخصی، بسیار فراتر از اینها قرار میگیرند.
در روزهای اوج بازی غولپیکر فیسبوکی Farmville، استودیوی سازنده آن یعنی Zynga متوجه شد اعلانهایی (Notifications) که دوستان را به بازی گروهی و همکاری دعوت میکردند، ۳۰ برابر بیشتر از اعلانهای رقابتی و فخرفروشانه کلیک میخوردند. در بازیها، یک تعامل اجتماعی دوطرفه، برترین پیشبینیکننده این است که آیا کاربر فردا هم برمیگردد یا خیر.
افراد غیرگیمر از این موضوع تعجب میکنند، اما نباید اینطور باشد! ما انسان هستیم و همواره برای ساختن جوامع و عمیقتر کردن روابطمان با یکدیگر انگیزه داریم. ما به سمت بازیها و محصولاتی برمیگردیم که بهترین همسویی را با این نیاز دارند. یکی از ویژگیهای اجتماعی فوقالعاده در شبکه حرفهای لینکدین، قابلیت «تأیید مهارتها» (Endorsements) است که کاربران را دعوت میکند به صورت عمومی همکاران خود را تأیید کرده و روابط حرفهایشان را تقویت کنند. ویژگیهای مشارکتی اینچنینی به افراد دلیلی میدهد تا به طور منظم به این پلتفرم سر بزنند، حتی زمانی که به دنبال شغل نیستند.
تسلط فردی و خودسازی نیز محرکهای درونی هر گیمری هستند. مکانیزمهایی که چارچوبی برای اندازهگیری و پیگیری پیشرفت شخصی به افراد میدهند — مانند امتیاز تجربه (XP) و ارتقای سطح (Level-up) — حس نشاطآوری از پیشرفت را در هر جلسه ایجاد میکنند. امتیازها در بازیها مهم هستند، اما بیشتر به عنوان راهی برای سنجش پیشرفت فردی، نه رتبهبندی در برابر دیگران.
معیارهای بهرهوری مانند صرفهجویی در زمان و کسب درآمد نیز به ما انگیزه میدهند، به ویژه زمانی که با اولویتهای اجتماعی و تسلط فردی ما جفت شوند. ما قطعاً از پول درآوردن خوشمان میآید، اما عاشق پول درآوردن از راه انجام کارهایی هستیم که از قبل میخواستیم انجام دهیم؛ و اگر کسب درآمد در تضاد مستقیم با روابط اجتماعی و حس ارزشمندی ما قرار گیرد، ممکن است از آن چشمپوشی کنیم.
دادنِ بیشتر از آنچه از قبل میخواهند!
آمازون پرایم به این دلیل موفق است که به مشتریانش بیشتر از همان چیزی را میدهد که از قبل میخواهند. ارسال رایگان و سریع، یک پیشنهاد بهرهوری فوقالعاده (بهویژه در صرفهجویی زمان) ارائه میدهد و پروفایلهای شخصیسازیشده به ما کمک میکنند هویتی حول محور خودمان به عنوان مصرفکننده بسازیم. آمازون میداند یکی از بزرگترین نشانههای تمدید اشتراک توسط کاربر پرایم، تعداد دفعات استفاده او از مزایای اشتراک است؛ اما تحت فشار گذاشتن اعضا برای خریدهایی که در حالت عادی انجام نمیدهند، وفاداری بلندمدت را به خطر میاندازد. بنابراین آمازون با پرایم مانند یک فرنچایز بازی همیشگی برخورد میکند و مدام تجربه را بهبود میبخشد و مزایای جدیدی مانند پرایم ویدیو، آمازون موزیک و تخفیفهای دارویی را به آن اضافه میکند. هر کدام از اینها به اعضا دلیل تازهای میدهد تا از اشتراک خود در مسیر علایق واقعیشان استفاده کنند.
وقتی میخواهم یک تجربه کاربری را از روی غریزه بسنجیم تا ببینم با خواستهها و نیازهای من همراستاست یا خیر، معمولاً به سادگی این سؤال را میپرسم: آیا این محصول مرا دوست دارد؟ آیا در پایان استفاده از آن، حس بهتری نسبت به خودم دارم تا در شروع آن؟ اگر پاسخ منفی باشد، معمولاً به این معناست که طراحان سعی دارند من را علیه منافع خودم «گیمیفای» کنند؛ مانند برنامه پاداش کارت اعتباری که مرا ترغیب میکند بیشتر از توانم خرج کنم، یا پلتفرم شبکه اجتماعی که بدون هیچ ارزش معناداری برای روابط اجتماعی من، تنها شوکهای توخالی دوپامین تزریق میکند.
این روزها اصطلاح «گیمیفیکیشن» را کنار گذاشتهام، اما باورم به به کارگیری تفکر طراحی بازی در محصولات ذرهای متزلزل نشده است. کار را با آنچه مردم واقعاً میخواهند شروع کنید و محصول را حول آن اولویتها بسازید. با این کار، به انگیزههای درونی دست خواهید یافت که بسیار قدرتمندتر از هر ترفند رابط کاربری یا هک کردن توجه مخاطب است. این همان بازیوارسازی واقعی است، و همیشه جواب خواهد داد.
🖋️ تحلیل سردبیر: وقتی مدیران به جای «تله دوپامین»، از روانشناسی عمیق گیمرها الگو میگیرند!
روایت بینگ گوردون از شکلگیری آمازون پرایم در اتاقک دفتر الکترونیک آرتز، یکی از مهمترین اسناد تاریخ پیوند میان «صنعت گیم» و «اقتصاد دیجیتال» است. این مقاله به زیبایی پرده از بزرگترین اشتباه یک دهه اخیر استارتاپها برمیدارد: برداشت سطحی از بازیهای ویدیویی.
بسیاری از کسبوکارها گمان میکردند با اضافه کردن چند نشان (Badge)، نوار پیشرفت و جدول ردهبندی به اپلیکیشنهای خود، میتوانند کاربران را معتاد کنند. اما گوردون به درستی یادآوری میکند که این ابزارها بدون زیرساخت انگیزشی، صرفاً به «تلههای دستکاری ذهن» تبدیل میشوند که کاربر هوشمند امروز به سرعت آنها را پس میزند. راز ماندگاری بازیهای بزرگ در تاریخ — از Madden و Farmville گرفته تا آثار نقشآفرینی مدرن — نه در ایجاد حس حسادت و رقابت مخرب، بلکه در خلق حس تعلق اجتماعی (همکاری) و رضایت از رشد شخصی (تسلط) نهفته است.
در عصر حاضر که پلتفرمها برای دزدیدن ثانیههای توجه مخاطب دست به هر ترفندی میزنند، معیار طلایی گوردون یعنی «آیا این محصول مرا دوست دارد؟» باید به منشور اخلاقی طراحان محصول و بازیسازان تبدیل شود. تنها محصولاتی در بلندمدت پیروز میدان خواهند بود که به جای تخلیه انرژی و وقت کاربر، به او در رسیدن به خواستههای واقعیاش کمک کنند.
