با نزدیک شدن به امتحانات میانترم، فضای بسیاری از خانوادهها تغییر میکند. والدین بیش از گذشته نگران وضعیت تحصیلی فرزندانشان میشوند و طبیعی است که بخواهند در این دوره، زمان بیشتری به مطالعه و آمادگی برای امتحانات اختصاص پیدا کند. در مقابل، کودکان و با نزدیک شدن به امتحانات میانترم، فضای بسیاری از خانوادهها تغییر میکند. والدین بیش از گذشته نگران وضعیت تحصیلی فرزندانشان میشوند و طبیعی است که بخواهند در این دوره، زمان بیشتری به مطالعه و آمادگی برای امتحانات اختصاص پیدا کند. در مقابل، کودکان و نوجوانان همچنان به سرگرمی، بازی و ارتباط با دوستان خود نیاز دارند و نمیتوان انتظار داشت که با شروع امتحانات، تمام فعالیتهای تفریحی آنها بهطور کامل متوقف شود. البته تردیدی نیست که در دوران امتحانات باید اولویتهای روزانه تغییر کند. دانشآموزان لازم است زمان بیشتری برای درس خواندن در نظر بگیرند و در مقابل، از زمان بازی و سایر سرگرمیهای خود بکاهند. اما در این میان، یک نکته مهم وجود دارد: مدیریت بازی نباید به معنای حذف ناگهانی و کامل آن باشد. اینکه خانواده تصمیم بگیرد با شروع امتحانات، بدون گفتوگو و برنامهریزی قبلی، تلفن همراه یا کنسول بازی را بهطور کامل از دسترس فرزندش خارج کند، ممکن است بهجای حل مسئله، تنش و مقاومت بیشتری ایجاد کند. چنین محدودیتهایی گاهی باعث پنهانکاری، بحثهای خانوادگی و حتی کاهش اعتماد میان والدین و فرزندان میشود. به همین دلیل، نگاه صفر و صدی به بازی در دوران امتحانات، رویکرد مناسبی نیست. بهتر است والدین بهجای ممنوعیت کامل، به دنبال کاهش منطقی زمان بازی و تنظیم برنامهای متناسب با شرایط درسی فرزندشان باشند؛ برنامهای که در آن مطالعه اولویت اصلی باشد، اما فرصت محدودی برای تفریح، بازی و استراحت نیز در نظر گرفته شود. نتیجه تفاوت نگاه والدین و فرزندان گاهی به بحث، محدودیتهای ناگهانی و مقاومت کودک در برابر برنامههای تحصیلی منجر میشود. اما آیا برای موفقیت در امتحانات واقعاً لازم است بازی بهطور کامل حذف شود؟ آیا اختصاص تمام ساعات آزاد به مطالعه به یادگیری بهتر کمک میکند؟ و چگونه میتوان بین سه نیاز مهم یعنی درس، بازی و خواب تعادل برقرار کرد؟
برای پاسخ به این پرسشها، ابتدا باید نیازهای کودک و نوجوان را در دوران امتحانات بشناسیم و سپس راهکارهایی متناسب با شرایط خانواده برای مدیریت زمان ارائه دهیم.
چرا حذف کامل بازی همیشه راهکار مناسبی نیست؟
بازی برای بسیاری از کودکان و نوجوانان فقط یک سرگرمی ساده نیست. بازی میتواند فرصتی برای تعامل اجتماعی، تجربه موفقیت، حل مسئله، خلاقیت و استراحت ذهنی فراهم کند. البته همه بازیها چنین ویژگیهایی ندارند و آثار آنها به نوع بازی، محتوای آن، مدت استفاده و شرایط فردی بازیکن بستگی دارد. وقتی والدین در آستانه امتحانات، بدون گفتوگو و برنامهریزی، بازی را بهطور کامل ممنوع میکنند، ممکن است با واکنش منفی فرزندشان روبهرو شوند. برای بعضی نوجوانان، بهویژه کسانی که ارتباط دوستانه آنها در بازیهای آنلاین شکل گرفته است، قطع ناگهانی بازی میتواند احساس محرومیت یا تعارض ایجاد کند. از طرف دیگر، آزادی کامل در استفاده از بازی نیز میتواند باعث عقب افتادن تکالیف، کاهش زمان مطالعه و بههم خوردن برنامه خواب شود. بنابراین بهتر است خانواده بهجای انتخاب دو راه افراطی، یعنی ممنوعیت کامل یا آزادی نامحدود، به دنبال مدیریت متناسب با شرایط فرزند خود باشد.
آیا بازی میتواند به استراحت ذهنی کمک کند؟
مطالعه طولانی و بدون وقفه معمولا برای بسیاری از دانشآموزان دشوار است. حفظ تمرکز در تمام ساعات مطالعه امکانپذیر نیست و استراحتهای کوتاه میتوانند به مدیریت خستگی کمک کنند. با این حال، هر نوع استراحتی الزاما اثر یکسانی ندارد. برای مثال، یک بازی کوتاه و آرام ممکن است برای بعضی افراد سرگرمکننده باشد، اما یک بازی رقابتی آنلاین که نیازمند تمرکز بالا، تعامل مداوم و هیجان زیاد است، ممکن است باعث شود فرد پس از پایان بازی همچنان درگیر فضای آن بماند. به همین دلیل، والدین باید به نوع بازی و واکنش فرزندشان توجه کنند. اگر کودک پس از بازی بتواند بهراحتی به مطالعه برگردد، شرایط با زمانی که بازی باعث عصبانیت، درگیری یا تعویق مکرر درس میشود متفاوت است.
نکته مهم: بازی نباید بهعنوان جایگزین استراحت، فعالیت بدنی یا خواب کافی در نظر گرفته شود.

خواب؛ حلقهای که نباید در برنامه امتحانات فراموش شود
یکی از اشتباهات رایج در دوران امتحانات، کم کردن زمان خواب برای افزایش ساعات مطالعه یا بازی است. درحالیکه خواب کافی در سلامت جسمی، تنظیم هیجان، توجه و فرایندهای یادگیری نقش مهمی دارد. مغز در طول خواب در فرایند تثبیت و سازماندهی اطلاعات آموختهشده مشارکت میکند. بنابراین خواب مناسب بخشی از برنامه یادگیری است، نه زمانی که میتوان بهسادگی از آن صرفنظر کرد.
بر اساس توصیه آکادمی پزشکی خواب آمریکا:
- کودکان ۶ تا ۱۲ سال معمولاً به ۹ تا ۱۲ ساعت خواب در شبانهروز نیاز دارند.
- نوجوانان ۱۳ تا ۱۸ سال معمولاً به ۸ تا ۱۰ ساعت خواب در شبانهروز نیاز دارند.
این نیازها باید در تنظیم برنامه امتحانات در نظر گرفته شوند. استفاده از تلفن همراه، تبلت و کنسول بازی در ساعات پایانی شب نیز ممکن است خواب را به تاخیر بیندازد؛ بهخصوص زمانی که بازی هیجانانگیز است یا فرد درگیر یک مسابقه آنلاین شده است. بهتر است خانواده یک زمان مشخص برای پایان بازی و کنار گذاشتن وسایل دیجیتال پیش از خواب تعیین کند.
چطور برای روزهای امتحانات برنامهای واقعبینانه تنظیم کنیم؟
برنامهای که فقط بر اساس خواسته والدین نوشته شده باشد، معمولا دوام زیادی ندارد. اگر دانشآموز احساس کند هیچ نقشی در تصمیمگیری ندارد، ممکن است برنامه را اجرا نکند یا دائما با آن مخالفت کند. بهتر است برنامه با مشارکت خود فرزند تنظیم شود. برای این کار میتوان از چند مرحله ساده استفاده کرد:
مرحله اول: مشخص کردن اولویتهای درسی: ابتدا درسهایی را که امتحان آنها نزدیکتر است و موضوعاتی را که دانشآموز در آنها ضعف بیشتری دارد مشخص کنید. همه درسها الزاما به زمان یکسانی نیاز ندارند.
مرحله دوم: تقسیم مطالعه به بازههای قابل مدیریت: بهجای تعیین چند ساعت مطالعه پیوسته، زمان درس خواندن را به بخشهای کوتاهتر تقسیم کنید. برای مثال، دانشآموز میتواند ۴۰ تا ۵۰ دقیقه مطالعه کند و سپس ۱۰ دقیقه استراحت داشته باشد. این زمانها باید با سن، توان تمرکز و دشواری درس متناسب باشند.
مرحله سوم: تعیین زمان مشخص برای بازی: زمان بازی را از قبل با توافق مشخص کنید. بهتر است بازی پس از انجام بخش اصلی برنامه درسی قرار بگیرد، نه اینکه به پاداشی نامطمئن تبدیل شود که هر روز با بحث و چانهزنی همراه است.
مرحله چهارم: برنامهریزی منعطف: گاهی ممکن است دانشآموز به دلیل دشواری یک درس یا تکلیف پیشبینینشده نتواند طبق برنامه پیش برود. برنامه باید انعطاف داشته باشد تا خانواده بتواند بدون تنش، زمان بازی یا فعالیتهای دیگر را متناسب با شرایط همان روز تنظیم کند.
چند قانون ساده برای مدیریت بازی در دوران امتحانات
برای اینکه توافقهای خانوادگی فقط روی کاغذ باقی نمانند، بهتر است چند قانون روشن و قابل اجرا تعیین شود:
- زمان مطالعه، تلفن همراه و کنسول بازی در دسترس نباشد.
- اعلانهای بازی و پیامرسانها در زمان درس خاموش باشند.
- زمان شروع و پایان بازی از قبل مشخص شود.
- ساعت بازی به قبل از خواب موکول نشود.
- در کنار بازی ویدئویی، فعالیت بدنی و استراحت بدون صفحهنمایش نیز در برنامه باشد.
- والدین نیز در زمانهای توافقشده، الگوی مناسبی در استفاده از تلفن همراه باشند.
اگر فرزندم حاضر به محدود کردن زمان بازی نیست، چه کنم؟
گاهی مسئله اصلی نداشتن برنامه نیست؛ کودک یا نوجوان با وجود توافقهای قبلی، حاضر نیست بازی را در زمان تعیینشده متوقف کند. در این شرایط، چند نکته میتواند کمککننده باشد:
بهجای دستوردادن، بل فرزندتان صحبت کنید: بهجای جملههایی مثل «دیگه حق نداری بازی کنی»، از فرزندتان بپرسید چرا محدود کردن زمان بازی برایش دشوار است؟ ممکن است در یک مسابقه گروهی باشد یا نگران باشد دوستانش را منتظر بگذارد.
زمان پایان بازی را از قبل اعلام کنید: چند دقیقه پیش از پایان زمان توافقشده، به او یادآوری کنید که فرصت بازی رو به پایان است. این کار بهخصوص برای بازیهای آنلاین که خروج ناگهانی از آنها دشوار است، مفید خواهد بود.
قانون را ثابت نگه دارید: اگر هر روز قوانین تغییر کنند، کودک نمیتواند انتظار روشنی از شرایط داشته باشد. بهتر است محدودیتها از ابتدا مشخص باشند و تغییر آنها فقط با گفتوگو و توافق انجام شود.
تلاش و مسئولیتپذیری فرزندتان را تشویق کنید: اگر فرزندتان توانسته برنامه را رعایت کند، به تلاش او توجه نشان دهید. تشویق رفتار مسئولانه معمولا از تمرکز دائمی بر اشتباهات نتیجه بهتری دارد. اگر بازی بهطور مداوم باعث اختلال جدی در خواب، تحصیل، روابط خانوادگی یا فعالیتهای روزمره میشود و مدیریت آن برای خانواده دشوار شده است، بهتر است از متخصص سلامت روان کودک و نوجوان کمک گرفته شود.
در نهایت اینکه:
والدین فقط مسئول تعیین محدودیت نیستند؛ آنها در شکلگیری عادتهای رسانهای فرزندان نیز نقش دارند. اگر از فرزندمان انتظار داریم هنگام مطالعه تلفن همراه را کنار بگذارد، بهتر است خودمان هم هنگام گفتوگو با او یا در زمانهای خانوادگی کمتر سراغ تلفن همراه برویم. همچنین خوب است والدین بهجای قضاوت کلی درباره بازیها، با محتوای بازی موردعلاقه فرزندشان آشنا شوند. وقتی بدانند فرزندشان چه بازیای انجام میدهد، چرا به آن علاقه دارد و با چه کسانی بازی میکند، بهتر میتوانند درباره زمان و شیوه استفاده از آن تصمیم بگیرند.
هدف نهایی این است که کودک و نوجوان بهتدریج مهارت مدیریت زمان و مسئولیتپذیری را یاد بگیرد؛ مهارتی که فقط به دوران امتحانات محدود نمیشود و در زندگی آینده او نیز کاربرد خواهد داشت.
